Cuma günkü başyazısını Pfizer’in Sab Simplex bebek ilacıyla ilgili skandala ayırmış Eyüp Can. Yazıya, “Mine hikayeyi anlattığında inanamadım,” diye başlıyor. Eyüp Can’ın iyi niyetliğini bildiğim için şaşırmadım. Ama Mine (tanımam ama haberi için kutluyorum) hikayeyi bana anlatsaydı, inanırdım, şaşırmazdım ve “Eee, daha, daha?” diye sorardım.

Bir bebek ilacı öyküsü kadar çarpıcı değil belki (bebekler söz konusu olduğunda hepimizin hassasiyeti birkaç katına çıkar), ama bence daha feci ve ulus-aşırı ilaç şirketlerinin serencamını anlatmakta daha başarılı başka bir hikaye anlatayım size.

Tabernathe iboga adlı bitkiden elde edilen doğal bir madde Ibogaine. Halüsinojen etkileri var, ancak bağımlılık yapmıyor. Tam tersine, başta eroin olmak üzere çeşitli bağımlıkların tedavisinde kullanılabiliyor. Dikkat ederseniz, “kullanılabiliyor” dedim, “kullanılıyor” değil. Çünkü başta ABD olmak üzere maalesef kullanılamıyor. ABD’de I. Dereceden kontrol altındaki madde olarak sınıflandırıldığı için kullanımı suç.

Ibogaine tek dozda (bazen 18 ay içinde ikinci bir doz gerekebiliyor) eroin bağımlılığına ve eroini bırakmaya çalışanların yaşadığı korkunç yoksunluk sendromuna son verebiliyor. Başka ilaçlarla ya da maddelerle bir arada kullanıldığında 1:300 bir ölüm riski taşıyor. Ancak bu riskin nasıl ortadan kaldırılabileceği konusunda yapılan ciddi bir çalışma yok. Neden mi? Çünkü hiçbir büyük ilaç şirketi Ibogaine çalışmalarını desteklemiyor.

Haklı adamlar. Altın yumurtlayan tavuk kesilir mi hiç? Oysa eroin bağımlılığını Methadone ile kontrol etmek çok daha kazançlı: Çünkü eroinden kurtulmak isteyen kişi (kendisi de bir opioid olan) Methadone’a bağımlı hale gelir ve eroin’e geri dönmediği sürece Methadone kullanıcısı olur.

Peki Ibogaine neden kazançlı değil? Çünkü her şeyden önce bağımlılık yapmıyor (yani “müşteriyi” hayat boyu yakalamıyor), işi tek (ya da iki) dozda hallediyor. İkinci olarak da, patenti yok, yani kamusal alanda. Hiçbir ilaç şirketi Ar-Ge filan bahaneleriyle fahiş fiyata Ibogaine satamaz, üzerinde tekel kuramaz, isteyen gerekli koşulları yerine getirmek kaydıyla üretebilir. Dolayısıyla ilaç şirketleri bu ilacın geliştirilmesi için tek kuruş bile harcamıyor. Ibogaine’in bağımlılar için bir kurtuluş olduğuna inanan çeşitli (küçük) tıp kuruluşları ve doktorlar ise finansman peşinde koşuyorlar yıllardır.

Ibogaine’de ölüm riski üç yüzde bir dedim. Peki ya hepimize eroinden kurtuluşun tek yolu olarak gösterilen Methadone’da durum ne? Resmi verilere göre ABD’de Methadone’a bağlı (tabii ki gene ilaç ve madde etkileşimlerini de içeren) ölümler, 2004’te 3849’dan 2006’da 5420’ye yükselmiş. Yani Methadone’un da sicili hiç temiz değil. (Bkz. Methadone Mortality – A 2010 Reassessment Thursday, July 29 & Friday, July 30, 2010 Washington, DC; www.dpt.samhsa.gov/pdf/Methadone_Briefing_Paper.pdf; www.cdc.gov/nchs/data/hestat/poisoning/poisoning.htm#table2)

Ama ilaç şirketlerinin umurunda değil. Methadone hastayı ölene kadar bağımlı kılan, patentli bir ilaç. Ibogaine ise tek kullanımlık, patentsiz bir madde. Müşterileri kaybetmeyi kim ister?

Tabip değilim, o yüzden kimseye Methadone yerine Ibogaine kullanın tavsiyesinde bulunamam, bulunmak da istemem. Ancak en azından birileri (bu devlet de olabilir) bu konuyu biraz araştırabilir mi lütfen? Evet, ilaç şirketlerinin egemen olduğu bu dünyada hepimiz müşteriyiz, ama birilerinin bizim de haklarımızı koruması gerekiyor.