Şurası muhakkak ki, bu ülkede her kişiyi her yaptığına, her dediğine, her yazdığına pişman etmeyi amaçlayan müthiş bir komplo var. Nitekim, “Muhteşem Yüzyıl” dizisinin ilk bölümünün yarısına kadar dişlerimi sıkarak seyrettikten sonra, geçen haftaki yazımı yazdığıma da yazacağıma da lanet okuttular bana. Çok başarılı bir komplo, kutluyorum.

Tabii ki esas iddiamdan vazgeçmek niyetinde değilim; padişahlar da insandı, sevişirlerdi, saçmalarlardı, salaklık ederlerdi, baştan çıkarlardı, helaya giderlerdi, vesaire, vesaire. Tarihsel kişiliklerden efsane yaratmak kimseye fayda getirmez. Ancak tarihsel kişilikleri insanlaştırırken, bunu nasıl yaptığımız da önemli. Tarihsel bir dramı “tarihselleştirirken” bütün işi sanat yönetimine bırakır, tarihsel kişiliklerinizi de 21. Yüzyıl lise kızları ve oğlanları gibi konuşturur, düşündürür ve davrandırırsanız, bunun adı “ikon kırıcılık” olmaz.

Padişaha saygısızlık ettiğiniz için değil, haşa. Padişaha istediğiniz kadar saygısızlık edin, beni ilgilendirmez; tarihteki müstebit hükümdarları muhafaza ve müdafaa etmek bana kalmadı. Ama bari (bir izleyiciniz olarak) bana saygısızlık etmeyin. 16. Yüzyılda geçiyor olması gereken bir olayı, yalnızca o dönem mekanları ve kostümleri içine yerleştirip, diyalogları, olay örgüsünü ve davranış biçimlerini bugünküler gibi kurarsanız, ben size (geçici bir süre için bile olsa) inanmam, üstelik aptal yerine konulduğum hissine kapılırım.

O yüzden de Süleyman’ın günahı ve sevabıyla “insan” olmasına, kadın düşkünü bir diktatör, şımarık bir tiran gibi gösterilmesine itirazım yok, ama her an Topkapı sarayının kapısına park etmiş Jaguar’ına atlayıp gece kulübüne gidecekmiş gibi duran yeni yetme bir zengin delikanlı lezzetiyle davranmasına itirazım var.

Edebiyat eleştirisinde (ve daha sonra da sinema eleştirisinde) “verisimilitude” diye bir kavram vardır. Türkçeye ite-kaka “gerçek gibilik” diye çevirebiliriz. 1970’lerin “tarihsel” Yeşilçam filmleri hakkında anlatılan şehir efsaneleri vardır: Kara Murat’la dövüşen Bizans askerinin kolundaki su geçirmez saat, ya da arka plandan geçen uçaklar gibi. Bunlar kısmen doğrudur, kısmen abartılmıştır. Varsayalım ki gerçek. Böyle hataları affedebiliriz; figüranın salaklığı, yönetmenin dikkatsizliği, ya da film kalmadığı için arka planda uçaklar geçen sahnenin yeniden çekilememesi gibi.

Affedilmez olan, yeni teknolojiyle bu tür hataların artık neredeyse imkansızlaştığı bir dönemde (film derdi yok, istediğiniz kadar yeniden çekim yapabilirsiniz, figüranın kolundaki saati de dijital olarak görüntüden silebilirsiniz), çok daha beter bir hatayı yapıyor olmanız. Eski teknik hatalar “gerçek gibiliği” zedelerdi kuşkusuz; ama bu “modern” yapımdaki temel zihniyet hatası tamamen ortadan kaldırıyor. Tarihte olup bitenlerin tarihsel mesafelerine yerleşmesini engelliyor. En kötüsü, bugünü, inanışları, dili ve davranış biçimleriyle evrenselleştiriyor, tartışılmaz ve eleştirilemez kılıyor.

Tarihi eleştirir gibi yaparken bugünü tartışılmaz hale getirmek, sanat (ya da eğlence) adına yapabileceğimiz en kötü şey.

Resmi hikaye geçmişi kutsal hale getirip uyduruk ve idealize bir tarih yarattığı için kötü. Medyatik hikaye ise tarihi ortadan kaldırıp geçmişte olan her şeyi bugünün kostümlü suretleri haline getiriyor.

İkisinden birini seçmek zorunda mıyız?