Tam ”Ne yazayım?” diye düşünüyordum ki, Cem Erciyes arayıp Hi1rni Yavuz’un “Avrupa Yazarlar Parlamentosu’nun ‘Onur Konuğu’ Naipaul’u tanıyalım” başlıklı yazısı (Zaman, 17 Kasım 2010) hakkında görüş bildirmemi istedi. Bildirmekle kalmadım, yazı konumu da bulmuş oldum.

Hilmi Hocama (üniversiteden hocamdır, o yüzden boşuna değil ”Hocam” demem) saygıyı elden bırakmadan, AYP’nin bu toplantısında düzenleyici olarak değilse de bir moderatör olarak görev aldığımı, dolayısıyla yazısının kıyısından da olsa muhatabı olduğumu düşünerek, aklıma gelen birkaç şeyi sıralamak istiyorum.

Hilmi Hocamın “sömürge aydını” betimlemesine katılıyorum tabii ki. Hatta ben olsam Franz Fanon’un “Siyah Ten Beyaz Maske” ifadesini de devreye sokardım. Naipaul’u bir yazar olarak sevmem, bir aydın olarak tavrının ise fazlasıyla “sonradan olma İngiliz Centilıneni” kibriyle yüklü olduğunu düşünürüm. Ancak, bütün bu anlaşma noktalarından soma, Hilmi Hocamın fazlasıyla kestirmeden gittiğini, son derece karmaşık bir süreci sorunsallaştırmak yerine ”onlar” (sömürge aydınları) ve “biz” (yerel aydınlar? sahici aydınlar?) ikiliğine hapsettiğini söylemem gerek.

Yirminci yüzyılın ikinci yarısından başlayarak (yani post-kolonyal dönemde) yeni bir tür Şarklı/sömürge aydını türü ortaya çıktı. Spivak’ın tabiriyle “madun” olan bu aydınların bir ”konuşma” sorunu vardı: Kendilerini ikinci sınıf, olsa olsa ikinci sınıfla kendileri arasında bir aracı, bir tür getir-götür oğlanı olarak gören sömürgeci efendileri, bu insanların konuşmasını yasaklama yoluyla değil, dillerini ellerinden alarak imkansız hale getirmişti. Kendi dillerinde konuştuklarında sömürgeci efendinin kavramlar hazinesini ve entelektüel/kültürel tarihini (ki bunların gerekliliğini inkar etmek mümkün değil) tercüme etmekten başka bir şey yapamıyorlardı.

Efendinin dilinde konuştuklarında ise henüz çıraktılar; alacakları en fazla ödül, küçümseyen bir sırt sıvazlama oluyordu. 1960ların birçok başka şeyin yanı sıra Şark/Garp, Sömürge/Sömürgeci ikiliklerini de altüst eden devrimci döneminin hemen ardından bu “dilsiz” aydınlar kendilerine yeni bir konuşma yolu buldular: Efendinin dilinde, ama efendinin dilini efendiden daha iyi kullanmayı hedefleyen bir yo

Dilin gerçek sahipleri

Çağımızın lingua franca’sı (evrensel dili) İngilizce; tıpkı iki bin yıl önce Latince örneğinde olduğu gibi, ”uygarlık” denilen şeyin kapsamına girmek için bu lingua franca’yı becermek gerekiyor. O yüzden Hilmi Hocamın Naipaul’u eleştirmek için kullandığı Edward Said de dahil, insanlığa gerçekten söyleyecek iki çift sözü olanlar bu dili kullanıyor. Salman Rushdi’den başlayarak, Hanif Kureishi, Amin Maalouf gibi yazarlar Avrupa dillerinde yazıyorlar (aslında yalnızca Maalouf Fransızca, diğerleri İngilizce). Bizde Elif Şafak kariyerinin ortasında bu yolu seçti. Kendi dilinde yazanlar bile lingua franca’ya çevrilmeyi düşünerek, bunu hedefleyerek yazıyorlar; Orhan Pamuk gibi (ama unutmayalım, Borges de öyleydi). Bu seçimin kendisini eleştiremeyiz, yalnızca ne kadar başarılı olduğuna bakabiliriz.

Bence bu yazarların bu seçimi, yalnızca kendilerine konuşacak bir yol sağlamakla kalmıyor, sonradan intisap ettikleri dili de dönüştürüyor, o dilin “gerçek sahiplerinin” arzularının aksine (çünkü o ”sahipler” dillerinin bir ayrıcalık olarak kalmasını isterler), gerçekten evrensel bir dil haline getirmeye başlıyor; bu yeni dili beğensek de beğenmesek de “sömürge aydınlarına” borçluyuz.

Tartışmamız gereken bu, eğer gerçekten verimli bir tartışmayı amaçlıyorsak. Ama Naipaul’un ne kadar ”İslam Düşmanı” olduğu beni hiç ·ilgilendirmiyor doğrusu. Şu kadarını biliyorum: Son dönemdeki yaygın ve ırkçı kökenli ”İslamofobi”nin bir parçası değil Naipaul; onunki daha ziyade aşın-modernleşmeci, Garplı-züppe bir İslam-sevmezlik. Kendisiyle aynı görüşü paylaşmıyorum, ama buradan hareketle “onunla aynı çatı altında bulunmayı” reddedersem, onda eleştirdiğim şeyin aynısını ters taraftan hareket ederek kendim yapmış olurum, ki buna ne vicdanım ne de etik anlayışım elverir.