1980’ler benim kuşağım için iki kere başladı (biri Türkiye’de, biri dünyada) ve tam dört kere bitti (ikisi dünyada, ikisi Türkiye’de).

Türkiye’deki başlangıcı belli: 1980 12 Eylül sabahının köründe annem komşuma telefon edip “Radyoyu açsın,” demiş (evimde telefon yoktu). Açtım netekim. Sonu ise iki parçalı: 31 Ekim 1989 itibariyle Kenan Evren’den kurtulduk, 24 Aralık 1991 itibariyle de bir 12 Eylül yaratığı olan ANAP’tan. Dünya 1980’lere gene Eylül 1980’de, Dayanışma’nın kuruluşu ile “Merhaba” dedi. 9 Kasım 1989’da Berlin Duvarı yıkılmaya başlandı. Aralık 1991’de Sovyetler Birliği’nin resmen dağılması ile 1980’ler de “resmen” bitti. Galiba iyi de oldu; çünkü 1980’lerin en büyük özelliklerinden biri tarihte eşi benzeri görülmemiş rüküşlüğüydü. Benim kuşağım (Türkiye’dekiler tabii) bunu yaşandığı yıllarda fark edemedi: Onyılın ilk yarısında 12 Eylül şokundan kurtulmaya (büyük bir kısmımız da kellemizi kurtarmaya) çalışıyorduk; ikinci yarısında ise bu facianın bir sonu olabileceğini düşünmeye başlamış, ama henüz nasıl olacağını anlayamamıştık. O yüzden giyimde, popüler müzikte, sinemada ve maalesef gündelik yaşamlarımızda ve muhabbetlerimizde baş gösteren o müthiş rüküşlüğü de gözlemleyemedik.

Haksızlık ediyorum tabii: Peter Gabriel en iyi işlerini o onyılda yaptı, Talking Heads o onyılda zuhur etti. Beğenelim beğenmeyelim, Sting o onyılda kendi başına ortaya çıktı. Blade Runner 1982’de yapıldı. Gene beğenelim beğenmeyelim, Spielberg ve Lucas’ın yeni popüler sineması (Star Wars’ın devam filmleri ve Indiana Jones’lar) 1980’lerin işiydi.

Bizde de Yeni Türkü, Ezginin Günlüğü ve Bulutsuzluk Özlemi (ve biraz övünmek gibi olacaksa da Mozaik) 1980’lerin müziğinin dış sınırlarını (yani “marjinlerini”) belirlediler. Bülent Ortaçgil o yıllarda “yeniden doğdu”, MFÖ da öyle. Erkan Oğur’u o yıllarda keşfettik, umarım hiç unutmayız.
Ama 1980’ler gene de 20. Yüzyılın en rüküş onyılıydı: Giydiği hiçbir şey yakışmıyordu, ama o kendini gene de vitrinde sergilenmeye layık bir şey sanıyordu. 1960’ların hırpaniliğinin bir anlamı vardı; 1970’lerin allı pullu, şaşaalı “glam”inin de: Biri ambalajı reddedip, onun dışında (ya da içinde) bir anlam arıyordu, öteki ise ambalajın ta kendisinde. 1980’ler ise anlam aramayı bırakmış, hırpanilikle şaşaayı belirsiz ölçülerde birbirine karıştırarak hak edilmemiş bir kibri giyinmişti. Cehaletin, hayır daha da beteri, bilinecek bir şey olup olmadığına bile aldırmamanın kibri kadar rüküş bir şey bulunamaz bu dünyada.

1980’lerin başında, altmış yıldır kapitalizmle kapitalizm arasındaki kavgayla süren, otuz beş yıldır da dünyayı saplantılı bir yokolma korkusuyla karşı karşıya bırakan bir çağın sonuna erebileceği vaadi, Gdansk tersane işçilerinin basit bir adımıyla gündeme geldi. On yıl sonra vaat tutuldu, çağ sona erdi. Kapitalizm (artık hangisiyse) nihai zaferini kazandı—bir daha hiçbir zafer kazanamayacağını kabul etti yani.

Türkiye’de ise kapitalistmiş gibi yapan, modernmiş gibi giyinen, uygarmış gibi konuşan sahtekarlık, 1980’de bu oyunu artık sürdüremeyeceğini açıkça ilan etti, on yıl boyunca bunun yerine ne koyabileceğini araştırdı, 1990’da ise artık kapitalist olmaya, modernlik ve uygarlık tartışmalarını ise 2000’li yıllara ertelemeye karar verdiğini ilan etti.

1980’ler bize, sınıf mücadelesinin, tarihin, hatta bildiğimiz dünyanın sonunu vaat etti. Bunların yerine koyacak hiçbir şeyi de olmadığı için sağda solda ne bulduysa takıp takıştırdı, kendince süslenip püslendi, allanıp pullandı. Politik önder diye karşımıza berbat oyuncu, çakma kovboy Ronald Reagan’ı, kendine “Demir Leydi” dedirten ama teneke bir orta sınıf kadınından başka bir şey olmayan Margaret Thatcher’ı, muhaliflerini “Küçük Turgut”a havale etmek gibi eşi görülmedik bir kabalığı sevimlilik diye yutturmaya çalışan Turgut Özal’ı çıkardı.

1960’ların sonundaki yenilgi ve 1970’ler boyunca süren ekonomik, kültürel ve etik kriz bizi öylesine umutsuz bir noktada bırakmıştı ki (Türkiye özelinde, 12 Eylül’cülerin “Az kalsın devrim oluyordu,” gazına gelmemek gerek bu noktada), 1980’lerin rüküş teslimiyetçiliğini pek de sesimizi çıkarmadan kabullendik. Avantacı olmadık belki (bazılarımız oldu da), ama avantacılığı bir zorunlulukmuş gibi kabullendik. Neyse ki 1990’lar geldi ve bize “Başka bir dünya mümkün!” dedi.
Sütten ağzımız yandığı için inanmamız bir on yıl daha aldı. Bazılarımız hala tam olarak inanmış değil. O yüzden zaman zaman sokakta (ya da bir gazete köşesinde veya televizyonda) 1980’le rüküşlüğüne rastladığım oluyor. Ama, benim kahramanlarımdan biri olan komünist, şarkıcı, yazar Lee Hays’in de dediği gibi: “Bu da geçer!”